Your Excellency Dato Seri Dr. Mahathir bin Mohamad, Prime Minister of Malaysia, Madame Siti Hasmah, Honourable Ministers, Distinguished Delegates, Ladies and Gentlemen:
May I begin by expressing my appreciation at being invited to deliver the key-note address at this important Islamic Seminar and, in addition, convey to all of you the fraternal greetings of the Government and people of the Maldives.
Since Maldivians embraced Islam in the middle of the 12th century, our country has remained a totally Muslim nation, and our laws, our social order and culture have borne the indelible imprint of Islamic ideals throughout the last eight centuries. It is, therefore, a great honour and privilege for me to address this distinguished Islamic gathering, the first of its kind to be held in the premises of this magnificent Islamic Centre, as a representative of a people who cherish the Islamic faith as the very foundation of their nation and as their guiding light.
I note with both pleasure and pride that this Seminar is being held in the capital of a nation which is known for its long and outstanding Islamic tradition. Malaysia occupies a special place in the ranks of Muslim nations and she undoubtedly has a highly significant role to play in the preservation of Islamic culture and civilization in South East Asia.
I would like first of all to congratulate the organisers of this Seminar on the choice of its theme. It is timely that in a meeting such as this, where a number of distinguished Muslim scholars from many countries are gathered, we should discuss the flexibility of Islamic law. Today, Muslims are faced with a wide range of complex political, social and economic problems, the like of which the Muslim Ummah or mankind, has not known in the past.
Faced with the difficulty of finding Islamic solutions to these contemporary problems, present-day Muslims adopt one of two attitudes. Some people who are mainly influenced by Western education, Western values and culture, tend to dismiss Islamic law as antiquated and of no relevance to the modern age. They are more or less prepared to accept Western concepts and attitudes however un-Islamic they may be. On the other hand, the majority of Muslims in many countries are not happy with Western solutions to many current problems, particularly as they seem to run contrary to Islamic values and principles.
As no specific guidance is to be found in the two primary sources of Islamic law, the Holy Qur’ān and the Sunnah, or for that matter in any of the Muslim law books on such new concepts, the only choice open to Muslim jurists of today would seem to be to exercise ijtihād, that is make use of the techniques of legal reasoning recognised in Islamic law in order to find the Islamic way of dealing with such issues. However, today’s Muslim scholars, more often than not, do not have the courage to engage in ijtihād though they may be fully qualified for it.
With due respect to all the distinguished men of learning assembled here, I must say that I share the view that there is no reason why we should fear to make full use of the process of ijtihād as the early Muslim jurists had done, and on the same well-established principles they themselves had followed. If we have the courage to do so, we will not only find proper Islamic solutions to the many social, political and economic problems that we are faced with today, but we will also bring back to Islamic law its former glory and its relevance to the needs of changing times. With your permission, therefore, I propose to address my remarks to the flexibility of Islamic law in the light of the present need to make use of ijtihād in order to ascertain the verdict of Islam regarding modern developments in all fields.
However, when we discuss the flexibility of Islamic law, it is important that we define precisely what we mean by “Islamic law” and what we mean by the term “flexibility”.
Law, in its strict technical sense, refers to those rules which formulate the modes in which the citizens of a state are obliged to behave. Islamic law, or Sharī’a, as you are well aware, has a much wider application since, in addition to the rules that govern the conduct of Muslims in their private and public life, it also covers the various religious rites and how they are to be performed, as well as the Islamic code of ethics. Taking this into account, and for the purpose of my present observations, I would like to define Islamic law as the collective body of Islamic teachings that regulate all practical aspects of a Muslim's way of life, whether private or public, political or economic, social or cultural, moral or judicial. It will cover religious rites, i’bādāt, code of ethics, akhlāq, and transactions, mu’āmalāt; the last encompassing the whole range of human relations in all walks of life.
The original and foremost source of Islamic law is, of course, the Holy Qur’ān, the second or the explanatory source being the Sunnah or the sayings and actions of Prophet Muhammad (Peace Be Upon Him) also known as his Traditions. After the death of the Prophet, his Companions, and Muslims in general, ventured out to a wider world where they were met with many new circumstances and situations for which they did not find guidance in the Qur’ān or in the Sunnah. Here, they had no alternative but to make use of their own reasoning or ra’y, on the basis of what they knew of the spirit of the Sharī’a and its general directives and aims.
The first two Khalīfās Abū Bakr and ‘Umar relied heavily in such situations on the advice of the senior members of the Companions who were known for their learning. If there was agreement among these learned men over the ruling of the Sharī’a on a particular question, that ruling was upheld and accepted by all, including the Khalīfā himself, as binding. This was known as ijmā’, or the consensus of jurists on a specific point of law. In case of disagreement, no individual opinion was accepted as binding, and the Khalīfā, who was himself well-versed in the Qur’ān and the Sunnah, acted according to his personal judgement. Thus, ra’y or the exercise of human reasoning based on the broad principles and directives of the Qur’ān and the Sunnah, and conforming to the spirit of the Sharī’a, evolved as a new source of Islamic law after the death of the Prophet.
The Companions found strong grounds in the Qur’ān and the Sunnah for the acceptance of ra’y as a new source for Islamic law. They found that the Qur’ān had not only recognised but enjoined the principle of consultation when it said:
“Take counsel with them in the conduct of affairs; and when you are resolved, put your trust in Allah.” (3:159) and when it instructed the believers that any dispute between them should be brought to the Prophet, and in his absence, to the men of learning when it said:
“Had they referred it to the Messenger and to those of learning among them, those who sought knowledge could learn it from them” (4:83). They also saw that the Qur’ān, in countless verses, urged the faithful to reflect on the miracle of creation of the earth, the sun, the moon, and other heavenly bodies and to contemplate over the wonders of the human mind and body in order to acquire knowledge of God’s Omnipotence and Wisdom. The Qur’ān had also condemned in strongest terms the obduracy of the disbelievers who insisted on adhering blindly to the beliefs of their forefathers, describing those who do not use the God-given gift of reasoning as worse than dumb animals. The Companions also knew that the Prophet himself had established the principle of ra’y when he had directed Mu’ādh ibn Jabal whom he had sent to teach the injunctions of Islam in Yemen to follow his well-considered personal judgement in those cases where a clear verdict was not available in the Qur’ān or in the Sunnah.
The highly respected imāms, who founded the well-known schools of law, and other learned Muslim jurists later developed and systematised the usage of ra’y. Ra’y was arrived at by a process known as ijtihād, which is defined in Islamic jurisprudence as the exerting of one’s mental and intellectual faculties to the highest degree possible over a specific problem or issue in order to ascertain the intent of the Sharī’a. They defined with precision the various techniques that could be used in the process of ijtihād such as qiyās, istih’sān, istislāh and ‘urf. They applied these techniques extensively in formulating detailed laws and, over the ages, Muslim legal authors created a wealth of knowledge in the field of Islamic law unparalleled in any legal system up to the present day.
The term “flexibility” refers in my opinion to the fact that Islamic law is not stagnant or static, and that it has the capacity to evolve and develop in order to meet the ever-growing demands of changing conditions. For the message of Islam was never meant to be limited to the confines of a backward nomadic community of fourteen centuries ago. Islam, indeed, is universal in character and its ideals and values have the inner strength and the versatility to be capable of directing the progress of mankind in all ages. For in Islam Allah alone is the Law-giver, and in His Infinite Wisdom, He knew wherein lay the ultimate good and happiness of man.
Alexander the Great conquered many lands before the birth of ‘Īsā (Peace Be Upon Him). Did the conquered peoples acquire from the conquerors their beliefs, their social systems and their culture? History tells us that the reverse was true, for it was the conquerors themselves who had accepted the religion and the culture of the conquered lands. As we all know, European colonialists of the recent past also tried very hard to conquer the minds and hearts of the people of the countries they had occupied. But they were not able to change anything of essence; neither the beliefs, nor the social order, nor the language of the people they had subjugated.
This was not the case with Islam when it swept half the known world in less than a hundred years. The difference between the impact of Islam and that of European colonialism on Africa and Asia has been highlighted by many Western authors. R. Bosworth Smith says in his book “Mohamed and Mohamedanism”: “The message that European traders have carried for centuries to Africa has been one of rapacity, of cruelty and of bad faith. It is a remark of Dr. Livingstone's that the only art that the nations of Africa have acquired from their 500 years’ acquaintance with the Portuguese, has been the art of distilling spirits from a gun-barrel; and that the only permanent belief they owe to them, is the belief that may sell his brother man.” Another Western author of repute says about the propagation of Islam in the Indian Archipelago: “It was propagated by missionaries who cared very much for the souls they could win, and nothing for the plunder they could carry off.”
It is evident from all fair accounts of the spread of Islam that Islam did not conquer lands and peoples, for never in human history have a conquered people opened their hearts and minds to the conquerors. The message of Islam penetrated deep into the hearts and souls of the peoples of the lands that it entered. Islam gave them its language, taught them its values, and its laws brought them equality and justice. It freed them from oppression and gave them a new and meaningful direction to life. It was these enduring ideals which had prompted the International Law Conference held in the Hague in 1937 to declare that Islamic law had elements which make it relevant to all ages and responsive to the needs of civilization.
To return to the main theme of these remarks, the process of ijtihād, is, as I have observed, a well-established mechanism in Islamic jurisprudence which had enabled earlier Muslim jurists to come up with Islamic solutions to all the new problems that were constantly arising. I have also commented that ijtihād is the only way present-day Muslim scholars can give us the verdict of Islam on contemporary practices. Conservatives among Muslim scholars may feel apprehensive about the outcome of ijtihād in view of the widely accepted belief during the prolonged period of intellectual inactivity after the fourth century of Hijra “that the door of ijtihād had been closed.”
The so-called closing of the door of ijtihād has been criticised by many later scholars as a circumstance quite alien to the spirit of Islam and its encouragement of scientific and intellectual research and the attaining of knowledge in all fields. And in the wake of the beginning of the Islamic re-awakening in the Middle East and the associated call for modernization in the latter part of the nineteenth century, the number of Muslim intellectuals who have been demanding the re-opening of the door of ijtihād has been steadily on the increase. In fact, all well-known Muslim scholars of today are in agreement on the necessity of making full use of ijtihād in order to make Islamic law responsive to the changing social and economic conditions of the Muslim Ummah.
A recent Muslim author has summed up the feelings of many, when he said: “There cannot be any doubt that Islam seeks political and social justice, and that it leaves (to the people of every age) the means of achieving it, taking into account the changing circumstances and the common good of the people. It was a grave sin to have closed the door of ijtihād ten centuries ago. Now that we have awakened after a luckless slumber, we think that the world has slept as we have done, and that the world has closed the door to change and innovation as we have done, and we have now decided to resume our march where we had stopped a thousand years ago, without comprehending the effects of the social and intellectual progress the world has achieved in the last thousand years”.
When we speak of the need to revive the process of ijtihād today, do we mean that all Islamic beliefs and systems can be questioned in the light of contemporary concepts and modern practices? This is an important question, for if we do not answer it correctly, we may be doing more harm than good by making use of ijtihād.
Muslim legal authors have very scrupulously explained since the early stages of the evolution of Islamic jurisprudence in the second century of Hijra, that there is a distinct body of Islamic teachings which is of a permanent and unalterable character. This includes the fundamental articles of faith and the compulsory rites of worship. In addition to these aspects of a purely religious nature, it has been pointed out that there are other unchangeable elements of Islamic teachings that may be classified as those laws that have been laid down in explicit and unambiguous terms in the Qur’ān or in the Sunnah such as the laws of marriage and divorce, the rules of inheritance, and those general directives of a binding nature such as the principles of good government and those governing the administration of justice, the protection of human rights and various types of civil and other contracts.
It is these and such other mandatory provisions of Islamic law that give a permanent and steadfast complexion to the Islamic social order and the characteristic features to its culture. A thorough study of the unalterable features of Islamic teachings and law will lead any reasonable man to the conclusion that they have been prescribed to us in unequivocal terms simply because those are the areas where the human mind is likely to commit errors and go astray.
Muslim jurists of all ages are in total agreement that there cannot be any scope for ra’y or ijtihād on any point of law where there is a clear and categoric injunction in the Qur’ān or in the Sunnah. It is in areas where there are no such explicit provisions in the Qur’ān or in the Sunnah that ijtihād has been permitted and exercised throughout the history of Islamic jurisprudence. This gave Muslim scholars of various times ample scope for the exercising of ijtihād, particularly as new situations and circumstances that were not covered by earlier legal authors frequently arose.
In the context of modern concepts and practices too, I see no reason why we should not apply the same rules which had been fully recognised and accepted by Muslim legal experts of earlier times. I would like to suggest further that we can make use of ijtihād today even on matters that have already been covered by earlier jurists or schools of law. This is because it has been recognised all along, as I have already observed, that the opinion or judgement expressed by an individual jurist or a group of jurists is not binding on others. Since life does not stand still, and new ideas and new concepts as well as new social, economic and commercial practices are continuously being developed, new laws and new legal theories are constantly being called for to cope with those new developments. In this respect, we have to admit that there may be many problems, already covered in traditional works on Islamic law, which need reconsideration in the light of changing circumstances.
It seems to me that the task before today’s scholars would be a hundred times easier than it must have been to jurists of earlier times. In those days when travelling was slow and hazardous and when books were not printed or published and communications were almost non-existent, the scholars of the day did not have easy access to the works or viewpoints of other jurists, or indeed to the Traditions of the Prophet which differed greatly from country to country. Any present-day scholar can, while sitting in the comfort of his study, consult as many reference books as he wishes in a matter of minutes. He can also discuss the matter in hand with other learned men and have the benefit of their views without any hardship.
I am of course aware that a number of eminent Muslim scholars of today and some councils of fatwā are trying to exercise ijtihād with regard to many contemporary issues, but the problem, as I see it, is that these learned men and authorities appear to depend largely on the juridical concepts and theories put forward by early Muslim legal authors rather than go back to the original sources of Islamic law and make a diligent effort to reach their own conclusions. Though, admittedly, the early Muslim jurists had theorised on the basis of the Qur’ān and the Sunnah, they had done so in circumstances that were totally different from the present-day conditions.
Justification for this approach in formulating laws to accommodate present-day needs can be found in the fact that, though specific and detailed instructions concerning the various forms of ibādāt are given in the Qur’ān and in the Sunnah, only broad guidelines and general directives are to be found in them as far as mu’āmalāt is concerned. The reason for this difference in providing Divine guidance in these two branches of the Sharī’a is explained by the Prophet Muhammad himself, when he said:
“Verily, Allah has made certain things compulsory and you must not foresake them; and He has laid down boundaries and you must not transgress them; and He has forbidden certain things and you must not violate them; and He is Silent on certain things, not out of forgetfulness, but out of His Mercy upon you, and you must not seek them.”
It is abundantly clear from the above hadith that the silence of Sharī’a on details of various dealings and transactions in the field mu’āmalāt is deliberate, and that Allah, in His Infinite Mercy, has willed that human beings be left free to conduct their affairs in a manner that would be suitable to the needs of prevailing circumstances.
For example, the Qur’ān and the Sunnah have laid down a sound moral and constitutional basis for good government including such important requirements as the principle of consultation between the ruler and the ruled, the equitable dispensation of justice, the upholding of the tenets of the Faith, the protection of the rights of all citizens and the proper safeguarding of the frontiers. They, however, include no specific provisions concerning how the consultation between the ruler and the ruled is to take place, the manner in which the hākim, or ruler, is to be elected or appointed nor how he could be relieved or deposed. All such matters have been left to the people themselves to decide on the basis of their political and constitutional needs. On the other hand, the Islamic penal code provides specific punishments only on major religious and criminal offences and leaves the punishment on all other offences to the needs of the particular society in question and the discretion of the qādī. The only restriction that the Sharī’a lays on this freedom of adapting to the essential needs of the community is that no specific injunctions or principles enshrined in it may be violated, and that the rights of the individuals as well as the common good of the community should be preserved.
The freedom of adapting political, administrative, and judicial action to the needs of the society was fully exercised by the Guided Khalīfās themselves immediately after the death of the Prophet and also by the founders of the schools of Islamic law and other Muslim jurists of various times. Thus, the first Khalīfā, Abū Bakr, on his personal ijtihād, fought those who refused to pay Zakāt till they surrendered. The second Khalīfā, ‘Umar ibn al-Khattāb did not apply the rules of ghanīmā on the farmlands of Iraq and Syria after their conquest as advocated by many members of the Companions, but decided that it would serve the interests of the whole Muslim community better if he kept the lands in the hands of their owners and levied Kharāj, or land tax, on them. It is reported that ‘Umar also gave two different rulings on two cases of a similar nature on different occasions and that when questioned about the apparent inconsistency, he replied that both were correct decisions at the time they were given. Two schools of law are attributed to Al-Imam al-Shafi'ī: what is known as his “old madhab” which he had founded during his days in Iraq, and his “new madhab” which he later established in Egypt on the basis of the different conditions and systems that he found there.
Another important question we have to answer is who, in the eyes of Islamic law, has the right to engage in ijtihād?
In view of the aim and precise nature of ijtihād, all Muslim legal authors are in agreement that the person who engages in this legal process, the mujtahid, should be equipped with a number of important qualifications. These include mastery of the Arabic language, of its grammar and literature since the Qur’ān has been revealed and the Traditions of Prophet Muhammad (Peace Be Upon Him) have been related in Arabic. It is also imperative that the mujtahid has a proper knowledge of Qur’ān and the Sunnah and the various teachings and directives contained in them. He must also be fully conversant with the workings of qiyās and other machinery of ijtihād. In addition, the mujtahid should be acquainted with the contributions of earlier jurists for the sake of ensuring continuity in the evolution of law. He must also be a person of integrity and of a high moral character in keeping with Islamic ethical standards.
As it has been recognised that every Muslim scholar who fulfils these requirements is entitled to exercise ijtihād, and since ijmā’ is not possible on every case, the greater part of Islamic law, as found in various law books, admits a great divergence of opinion among jurists over numerous topics. The same holds true today on contemporary issues, as would be evident from even a cursory study of various books, articles and fatwās that are being published.
However, there is no reason why we should be disturbed over this apparent lack of unanimity. It is indeed a feature of Islamic law, and Islamic thinking in general, that speak of the high degree of intellectual freedom allowed by Islam and enjoyed by Muslim scholars and thinkers throughout the ages. Whatever the case may be, it is vitally important that we must not forget, specially in this age of factional disunity and turmoil, that no individual mujtahid or school of thought has the right to impose a specific viewpoint on any issue on a nation, or indeed the whole Ummah. What is categorically stated in the Qur’ān or in the Sunnah is, and will always be, binding on individual Muslims and on the whole Ummah. On the other hand, every community, and indeed every mujtahid, has the right to reach their own conclusions on all issues that fall within the scope of ra’y and in accordance with the recognised principles and methods of ijtihād.
Many of the bitter factional divisions that are creating animosity among Muslims in many countries are, in my view, the result of attempts by certain elements to impose their personal interpretation of the Sharī’a concerning a number of sensitive issues on the rest of the nation or on the Ummah. We should learn from the glorious example set by the Companions of the Prophet and by various Muslim imāms and jurists in the early centuries of Islam, when every mujtahid fully respected the right of other mujtahids to follow their own reasoning. Religious fanaticism was not known in those days as we know it today, and no-one among those highly respected and learned men waged a campaign against, or indeed expressed an ill-feeling towards, those who disagreed with them.
The intransigent, and to my mind highly un-Islamic, and sometimes violent, attitudes of what are now generally termed as fundamentalist movements in contemporary Muslim society are responsible for many a distortion of Islamic ideals and norms of behaviour. This has led to grossly exaggerated press reports in many parts of the world with the result that the resurgence of Islam in the latter part of this century is looked upon with much apprehension and dismay by many people around the world.
We have a duty towards Islam, towards the Muslim Ummah and towards humanity. We have once again to prove to the whole world, as our forefathers so remarkably did more than a thousand years ago, that Islam is a religion of peace, mercy and progress. We can do so only if we demonstrate by our policies and actions, and by our outlook and vision, that Islam is not only relevant to the modern age but that it has a valuable and durable contribution to make to human endeavour in all fields.
Such is our duty if Islamic society is not to stagnate. The machinery for us to carry out this duty exists in abundance. Our codes and our laws, outstandingly brilliant in their simplicity and precision, and based on the principles of justice and equality among individuals and races, are fully capable of promoting significant and lasting development. But this mission will remain unfulfilled if Muslims, wherever they may be, place a narrow interpretation on the foundations of the Islamic Faith or, indeed, ignore the spirit of human advancement contained in them.
Islam does not exclude a reasoned and diligent attitude to change; it does not instruct us to impede the flowing stream that is essential to human nature and its development. It emancipates the soul, the mind and the heart and in so doing, proves its great gift to the human race.
بســم اللّـه الرّحمـن الرّحيــم
ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ ﷲ އަށް ތާރީފާއި ޘަނާ ދަންނަވަން. ނަބީކަމާއި ރަސޫލުކަން ޚަތިމްކުރެއްވި އިތުރު އެކަލޭގެފާނަށް ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ދަންނަވަން. މި ޞަލަވާތާއި ސަލާމުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ އާލުންނާއި އަޞްޙާބުން ޝާމިލްކުރަމެވެ.
މެލޭޝިޔާގެ ޢިއްޒަތްތެރި ބޮޑުވަޒީރު ޑާޓޯސެރީ ޑޮކްޓަރ މަހާތީރު ބިން މުޙައްމަދު، މެޑަމް ސިއްތި ޙަޝްމާ، ޢިއްޒަތްތެރި ވަޒީރުން، ވަފްދުތަކުގެ މެންބަރުން، ޢިއްޒަތްތެރި ބޭފުޅުން؛
السّــلام عليــكم ورحـمــة اللّـه وبـركاتـه.
މި މުހިންމު އިސްލާމީ ސެމިނާރުގެ އެންމެ މުހިންމު ތަޤްރީރު ދިނުމަށް އަޅުގަނޑަށް ދަޢުވަތު ދެއްވި ކަމަށްޓަކައި އެކަމުގެ އަގު ވަޒަންކުރާ ވާހަކަ ދަންނަވަމުން، އަޅުގަނޑުގެ ވާހަކަ ފަށަންތޯއެވެ. އެއަށްފަހު، ދިވެހި ސަރުކާރާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ އުޚުއްވަތްތެރި ތަހުނިޔާ، ތިޔަ އެންމެހައި ބޭފުޅުންނަށް އަރިސްކުރަމެވެ.
12 ވަނަ ސައްތައިގެ މެދުތެރޭގައި، ދިވެހިން އިސްލާމްދީން ޤަބޫލުކުރީއްސުރެ މިއަދާ ޖެހެންދެންވެސް އަޅުގަނޑުގެ ޤައުމަކީ ސަތޭކަ ޕަސެންޓް އިސްލާމީ ޤައުމެކެވެ. ވޭތުވެދިޔަ އަށް ސައްތައިގެ ތެރޭގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤާނޫނުތަކާއި، އިޖްތިމާޢީ އަދި ޘަޤާފީ ނިޒާމު ބިނާވަމުން ގޮސްފައިވަނީ ދުވަހަކުވެސް ނެތިގެން ފުހެވިގެންނުދާނެ އިސްލާމީ އުޞޫލުތަކުގެ މަތީގައެވެ. މިހެންވެ، މި ރީތި އިސްލާމީ މަރުކަޒުގެ ޙަރިއްމައިގެ ތެރޭގައި ބޭއްވޭ މި އިސްލާމީ ޚާއްޞަ ފުރަތަމަ ބައްދަލުވުމާ މުޚާޠަބު ކުރަން އަޅުގަނޑަށް ފުރުޞަތު ދެއްވިކަމީ، އަޅުގަނޑަށް ލިބުނު ވަރަށްބޮޑު ޝަރަފަކާއި ޤަދަރެކެވެ. އެ ބައެއްގެ ޤައުމުގެ ބިންގާ ކަމުގައި އިސްލާމީ ޢަޤީދާ ވެފައިވާ އަދި އެ ބަޔަކަށް އަލިކޮށްދޭ ހިދާޔަތެއް ކަމުގައި އިސްލާމީ ނޫރު ވެފައިވާ ޤައުމެއްގެ ބަޔަކު ތަމްސީލުކުރާ މީހެއްގެ ގޮތުންނެވެ.
މި ސެމިނާރު މި ބޭއްވެނީ، ޒަމާންވީ އިސްލާމީ އާދަކާދައިން މަޝްހޫރުވެފައިވާ ޤައުމެއްގެ ވެރި ރަށުގައިކަން އަޅުގަނޑު އުފަލާއި ފަޚްރުވެރިކަމާއެކު ފާހަގަކުރަމެވެ. އިސްލާމީ ޤައުމުތަކުގެ މެދުގައި މެލޭޝިޔާގައި އިސްލާމީ ޘަޤާފަތާއި ޙަޟާރަތު ރައްކައުތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި މެލޭޝިޔާއަށް ކުޅެން ޖެހިފައިވާ ދައުރަކީ ވަރަށް މުހިންމު ދައުރެއްކަމާމެދު އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތެވެ.
އަޅުގަނޑުގެ އެންމެ ފުރަތަމަ އުފަލަކަށް ހަދާނީ، މި ސެމިނާރުގެ ރޭވުންތެރިން، އޭގެ މައުޟޫޢު އިޚްތިޔާރު ކުރައްވާފައިވާ ގޮތަށެވެ. އެތައް ގިނަގުނަ ޤައުމުތަކަކުން މަޝްހޫރު އިސްލާމީ އެތައް ޢާލިމުންނެއް ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވާ މިފަދަ ބައްދަލުވުމެއްގައި، އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ތަނަވަސްކަމާމެދު ބަޙުޘްކުރުމަކީ މިވަގުތަށް ވަރަށް އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. މިއަދު މުސްލިމުންނަށް ވަނީ ސިޔާސީ، އިޖުތިމާޢީ އަދި އިޤްތިޞާދީ އެތައް ދަތި މައްސަލަތަކަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހިފައެވެ. އެއީ ވޭތުވެދިޔަ ޒަމާންތަކުގައި އިސްލާމީ އުއްމަތާ ނުވަތަ އިންސާނިއްޔަތާ ކުރިމަތިވެފައިވާ މައްސަލަތަކެއް ނޫނެވެ.
ޒަމާނީ މި މައްސަލަތަކަށް އިސްލާމީ ޙައްލުތަކެއް ހޯދުމަށް ދަތިވެގެންވާ ޙާލުގައި، މިއަދުގެ މުސްލިމުން، ދެގޮތުން އެއްގޮތެއް ޚިޔާރުކުރެއެވެ. ހުޅަނގުގެ ތަޢުލީމާއި، ހުޅަނގުގެ އަގުތަކާއި ޘަޤާފަތުގެ ނުފޫޒު ފޯރާފައިވާ މީހުން، އިސްލާމީ ޝަރީޢަތަކީ ނާދިރު ތުޙުފާއެއް ކަމުގައި ދެކެ، މި ޒަމާނާ އެއްވެސް ގުޅުމެއް ނެތް ކަމަށް ބަލައި، އެކަން ދޫކޮށްލައެވެ. އެމީހުންނަކީ އިސްލާމީވަންތަ ބައެއް ކަމުގައިނުވިޔަސް، ހުޅަނގުގެ މަފްހޫމްތަކާއި ގޮތްތައް ޤަބޫލުކުރުމަށް ތިބީ ތައްޔާރަކަށްނޫނެވެ. އަނެއްކޮޅުން ބަލާއިރު، ގިނަ ޤައުމުތަކުގައި ދިރިއުޅޭ ގިނަ މުސްލިމުންނަކީ، މިޒަމާނުގެ މައްސަލަތަކަށް ހުޅަނގުގެ ޙައްލެއް ގެނައުމާމެދު މަޤްބޫލު ބައެއްނޫނެވެ. އެހެނީ އެ ޙައްލުތަކަކީ އިސްލާމީ އަގުތަކާއި އުޞޫލުތަކާ އަރައިރުންވާ އެއްޗެކެވެ.
އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ އަސާސީ ދެ މަޞްދަރު ކަމުގައިވާ ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ރަސޫލާގެ ސުންނަތުގައި ނުވަތަ އިސްލާމީ ފިޤްހު ފޮތްފޮތުގައި، މިފަދަ އައު މައްސަލަތަކާއި މަފްހޫމްތަކާމެދު ވަކިގޮތެއް ވާރިދުވެފައި ނުވާތީ، އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ޢިލްމުވެރިން ނުވަތަ ފިޤްހުވެރިންގެ ކުރިފުޅުމަތީގައި މިއަދު ހުޅުވިފައި އޮތް ހަމައެކަނި މަގަކީ އިޖްތިހާދު ކުރުމުގެ މަގެވެ. އެއީ އެފަދަ މައްސަލަތައް ޙައްލުކުރާނެ އިސްލާމީ މަގެއް ހޯދުމަށްޓަކައި އިސްލާމީ ޝަރީޢަތް ޤަބޫލުކުރާ ޝަރްޢީ ވަސީލަތްތަކާއި ގޮތްތަކުގެ ބޭނުންކުރުމެވެ. އެކަމަކު މިއަދުގެ ގިނަ ޢިލްމުވެރިންގެ ކިބައިގައި އިޖްތިހާދު ކުރެއްވުމުގެ ހިތްވަރުފުޅެއް ނެތެވެ. އެބޭފުޅުންނަކީ، މިކަމަށް ފުރިހަމައަށް އެކަށީގެންވާ ބައެއް ކަމުގައި ވެވަޑައިގަންނަވާއިރުގައިވެސް މެއެވެ.
މިތަނަށް ޙާޒިރުވެވަޑައިގެން ތިއްބެވި އެންމެހާ ޢިލްމުވެރިންނަށް ޤަދަރާއި އިޙްތިރާމު ކުރަމުން އަޅުގަނޑު ދަންނަވާނީ، ކުރީ ޒަމާނުގެ ޢިލްމުވެރިން އިޖްތިހާދު ކުރެއްވި ފަދައިން، އެބޭކަލުން ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ހަރުދަނާ އުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން، އަޅުގަނޑުމެން އިޖްތިހާދު ކުރުމުގެ ބޭނުން ފުރިހަމައަށް ކުރުމަށް ބިރުގަންނަންވީ އެއްވެސް ސަބަބެއް ނެތެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ކިބައިގައި އެކަން ކުރުމުގެ ހިތްވަރު ހުރިނަމަ، އަޅުގަނޑުމެންނާ މިއަދު ކުރިމަތިވެފައިވާ އިޖުތިމާޢީ، ސިޔާސީ އަދި އިޤްތިޞާދީ ގިނަގުނަ މައްސަލަތައް ހަމައެކަނި ޙައްލުކުރެވޭނީއެއް ނޫނެވެ. މީގެއިތުރަށް، އިސްލާމީ ޝަރީޢަތަށް އޭގެކުރީގެ އައުދާނަކަމާއި، މަތިވެރިކަމާއި، ބަދަލުވަމުންދާ ޒަމާނާއެކު ހިނގުމުގެ ބާރުވެސް އަލުން ހޯދައިދެވޭނެއެވެ.
ތިޔަބޭފުޅުންގެ އިޒުނަފުޅާލައިގެން އަޅުގަނޑު ގަސްތުކުރަނީ، އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ތަނަވަސްކަމާމެދު އަޅުގަނޑަށް ފާހަގަކުރެވޭ އެއްޗެއް ދަންނަވާލާށެވެ. މިއަދުގެ ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށްޓަކައި އިޖްތިހާދުގެ ބޭނުންކުރުމާމެދުއެވެ. ހުރިހާ މައިދާންތަކަކަށް އަންނަމުންދާ ކުރިއެރުމާބެހޭ އިސްލާމީ ޙުކުމް ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށްޓަކައެވެ.
އެކަމަކު އަޅުގަނޑުމެން އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ތަނަވަސްކަމާމެދު ބަޙުޘްކުރާއިރު، "އިސްލާމީ ޤާނޫނު"ގެ މާނަ ވަރަށް ރަނގަޅަށް ތަޢާރުފް ކުރަން ޖެހިފައިވެއެވެ. އަދި "ތަނަވަސްކަމޭ" ބުނުމުން، އެއިން މާނަކުރެވޭ އެއްޗެއްވެސް އެނގެން ބޭނުންވެއެވެ.
ފަންނީ މާނައަށް ބަލާއިރު، ޤާނޫނު އިޝާރާތްކުރަނީ ޤައުމެއްގެ ރައްޔިތުން ދިރިއުޅުމުގައި ތަބާވާންޖެހޭ ޤަވާޢިދުތަކަށެވެ. ތިޔަބޭފުޅުން ދެނެވަޑައިގަންނަވާ ފަދައިން، އިސްލާމީ ޤާނޫނު ނުވަތަ ޝަރީޢަތަކީ ޢަމަލީ މައިދާނުގައި މާފުޅާ އެއްޗެކެވެ. އެހެނީ އޭގައި މުސްލިމުން އެމީހުންގެ ޢާންމު ޙަޔާތާއި، ޚާއްޞަ ޙަޔާތުގައި ތަބާވާންޖެހޭ ޤަވާޢިދުތަކުގެ އިތުރަށް، ދީނީ ތަފާތު ޝަޢީރާތަކާއި، އެ ޝަޢީރާތައް އަދާކުރާނެ ގޮތްތައްވެސް ހިމެނެއެވެ. އަދި އޭގެތެރޭގައި، އިސްލާމީ އަޚްލާޤިއްޔާތުވެސް ހިމެނެއެވެ. މިކަމާމެދުވެސް ވިސްނައިގެން އަޅުގަނޑަށް މިއަދު ފާހަގަކުރެވޭ ކަންތައްތަކަށްޓަކައި އިސްލާމީ ޤާނޫނު އަޅުގަނޑު ތަޢާރުފްކުރާނީ، އެއީ މުސްލިމުން އުޅެންވީގޮތުގެ ޢަމަލީ ބައި ތަންޒީމުކުރާ އިސްލާމީ ތަޢުލީމުތައް ހިމެނޭ ނިޒާމު ކަމުގައެވެ. އޭގައި މުސްލިމުންގެ ޢާއްމު ޙަޔާތާއި ޚާއްޞަ ޙަޔާތް، ސިޔާސީ ޙަޔާތާއި އިޤްތިޞާދީ ޙަޔާތް، އިޖްތިމާޢީ ޙަޔާތާއި ޘަޤާފީ ޙަޔާތް، އަޚްލާޤީ ޙަޔާތާއި ޤަޟާއީ ޙަޔާތް ހިމެނެއެވެ. އޭގައި އިސްލާމީ ޢިބާދާތާއި، އަޚްލާޤާއި، މުޢާމަލާތް ހިމެނެއެވެ. މުޢާމަލާތުގެ ހުރިހާ މައިދާނެއްގައި ހިމެނޭ އިންސާނީ ހުރިހާ ގުޅުންތަކެއް ޝާމިލްވާގޮތަށެވެ.
އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ފުރަތަމަ އަޞްލަކީ އަދި އެންމެ މުހިންމު މަޞްދަރަކީ ކީރިތި ޤުރްއާނެވެ. ދެވަނަ އަޞްލަކީ ނުވަތަ ތަފްޞީލީ މަޞްދަރަކީ ސުންނަތެވެ. ނުވަތަ رســول اللّـه صـلّى الله علـيـه وسـلّمގެ ޙަދީޘްފުޅުތަކާއި ޢަމަލުފުޅުތަކެވެ. އިތުރު އެކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެވަޑައިގެންފަހުން އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނާއި، މުސްލިމުން ފުޅާ ސަރަޙައްދަކަށް ފެތުރިގެންދިޔައެވެ. އެހިނދު އެމީހުންނަށް ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުން އިރުޝާދު ނުފެނުނު އެތައް އައު ޡުރޫފުތަކަކާއި ޙާލަތްތަކަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހުނެވެ. ޝަރީޢަތުގެ ރޫޙާއި، ޢާންމު މަޤްޞަދުތަކާއި، ޢާންމު އިރުޝާދުތަކުގެ އަލީގައި އެމީހުންނަށް ރައުޔު ހޯދުން ނޫން އެހެންގޮތެއް ނުފެނުނެވެ.
ފުރަތަމަ ދެ ޚަލީފާއިން، އަބޫބަކުރުގެފާނާއި ޢުމަރުގެފާނު، އެފަދަ ޙާލަތްތަކުގައި ކީރިތި ރަސޫލާގެ އަޞްޙާބު ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގެންނެވި ޢިލްމުވެރި، އިސް ބޭކަލުންގެ މައްޗަށް ބުރަވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އެފަދަ ވަކި މައްސަލައެއްގައި އެބޭކަލުންގެ މެދުގައި އެއްބަސްވެވަޑައިގަތުމެއް އޮވެއްޖެނަމަ، އެ ޙުކުމެއް އެންމެން ޤަބޫލުކޮށް، އެއަށް ތާއީދުކުރެއެވެ. އަދި ޚަލީފާވެސް އެކަން ޤަބޫލުކުރައްވައި، އެއާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރައްވައެވެ. މިފަދަ އެއްބަސްވުމަށް "އިޖްމާޢު"އޭ ކިޔެއެވެ. އެފަދަ ވަކި މައްސަލައެއްގައި އެއްބަސްވުމެއް ނެތްނަމަ، ވަކި މީހެއްގެ ރައުޔަކަށް ޢަމަލެއްނުކުރެވެއެވެ. މިފަދަ ޙާލަތުގައި ޚަލީފާއަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވާ ގޮތަކަށް އެކަމުގައި ޢަމަލުކުރައްވައެވެ. ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުގެ އުޞޫލުތަކާއި އިރުޝާދުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން، އިންސާނާއަށް ފެންނަގޮތް ނުވަތަ "ރައުޔު" އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ އައު މަޞްދަރެއް ކަމުގައި ވެގެންދިޔައީ މިފަދައިންނެވެ.
އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ އައު މަޞްދަރެއް ކަމުގައި "ރައުޔު" ގަބޫލުކުރުން ރަނގަޅުކަން، އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަށް ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުން އެނގިވަޑައިގަތެވެ. އެބޭކަލުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި، މަޝްވަރާ ކުރުމުގެ އުޞޫލު، ޤުރްއާނުގައި ހަމައެކަނި ޤަބޫލުކޮށްފައިވަނީއަކީއެއް ނޫނެވެ. އޭގެއިތުރަށް، އެކަމަށް ހިތްވަރު ދެއްވާފައިވެސް ވެއެވެ. މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ وَشَاوِرْهُمْ فِى ٱلْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى ٱللَّهِ ۚ. (آل عمران 159) (މާނަ: އަދި ކަލޭގެފާނު ކަންތައްތަކުގައި އެބައިމީހުންނާ މަޝްވަރާ ކުރައްވާށެވެ. ފަހެ މިމޭރުމުން ވަކިގޮތަކަށް ކަމެއް ކުރެއްވުމަށް ކަލޭގެފާނު ކަނޑައަޅުއްވައިފިނަމަ އެކަމުގައި މާތްﷲ އަށް ވަކީލުކުރައްވާށެވެ!) ކީރިތި ޤުރްއާން މުއުމިނުންނަށް އިރުޝާދުދޭ ގޮތުގައި، އެމީހުންގެ މެދުގައި އުފެދޭ ދެބަސްވުންތައް ޙައްލުކުރަންޖެހޭނީ، ރަސޫލާއަށް އެކަމެއް ހުށަހަޅައިގެންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެވަޑައިގަތުމަށްފަހު، އެކަމެއް ހުށަހަޅަންޖެހޭނީ ޢިލްމުވެރިންނަށެވެ. މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވަނީ، وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى ٱلرَّسُولِ وَإِلَىٰٓ أُو۟لِى ٱلْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ ٱلَّذِينَ يَسْتَنۢبِطُونَهُۥ مِنْهُمْ ۗ (النساء 83) (މާނަ: "ތިޔަބައިމީހުން އެ މައްސަލައެއް ރަސޫލާއަށާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި ތިއްބެވި ޢިލްމުވެރިންނަށް ހުށަހެޅިނަމަ، ޢިލްމު އުނގެނުމަށް އެދޭ މީހުންނަށް އެބޭކަލުންގެ އަރިހުން އެކަން އުނގެނެވުނީހެވެ.") ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ވަރަށްގިނަ އާޔަތްތަކެއްގައި، މުއުމިނުންނަށް ބިމާއި، އިރާއި، ހަނދާއި، އުޑުގައިވާ އެހެނިހެން އެއްޗެތި ހައްދަވާފައިވާގޮތާމެދު ވިސްނައި ހޯދުމަށާއި، އިންސާނާގެ ޢަޖައިބުން ފުރިގެންވާ ސިކުނޑިއާއި ހަށިގަނޑާމެދު ފިކުރުކޮށް ވިސްނުމަށް ގޮވާލާފައިވެއެވެ. އެއީ، މާތްﷲގެ އެއްކައުވަންތަކަމާއި ޙިކްމަތްވަންތަކަން ދެނެގަތުމަށްޓަކައެވެ. ހަމައެފަދައިން، ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި، ކާފިރުން އެއްވެސް ވިސްނުމަކާނުލައި އެމީހުންގެ ކާބަފައިންގެ ޢަޤީދާގައި ހިފަހައްޓަމުންދާތީ، އެމީހުން ކުށްވެރި ކުރައްވާފައިވެއެވެ. ކީރިތި ޤުރްއާން ސިފަކުރާގޮތުގައި، ވިސްނައި ފިކުރުކުރުމަށްޓަކައި މާތްﷲ ދެއްވާފައިވާ ނިޢުމަތްތަކުގެ ބޭނުންނުކުރާ މީހުންނަކީ، ހެޔޮ ވިސްނުން ލިބިގެންނުވާ ޖަނަވާރުތަކަށްވުރެ ނުބައި ބަޔެކެވެ. އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި، "ރައުޔު"ގެ އުޞޫލު ކަނޑައެޅުއްވީ ކީރިތި ރަސޫލާއެވެ. ޔަމަންކަރަޔަށް މުޢާޛު ބުން ޖަބަލް ދީން އުނގަންނަވައިދެއްވަން ފޮނުއްވިއިރު، ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުން ސާފު ޙުކުމެއް ލިބެން ނެތް މައްސަލަތަކާމެދު މުޢާޛުގެފާނަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވާ ރަނގަޅުގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރެއްވުމަށް رســول اللّـهގެފާނު އިރުޝާދު ދެއްވާފައިވެއެވެ.
އިސްލާމީ މަޝްހޫރު ފިޤްހީ މަޛްހަބުތަކުގެ ބާނީން ކަމުގައިވާ އިމާމުންނާއި، އެހެނިހެން ފިޤްހު ޢިލްމުވެރިން "ރައުޔު" ބޭނުންކުރާނެ ނިޒާމެއް ވަނީ އުފައްދަވާފައެވެ. ރައުޔަކާ ހަމައަށް ދެވެނީ އިޖްތިހާދުގެ މަގުންނެވެ. އިސްލާމީ ފިޤްހުގައި އިޖްތިހާދަކީ ވަކި ޚާއްޞަ މައްސަލައަކާމެދު ނުވަތަ ޤަޟިއްޔާއަކާމެދު ޝަރީޢަތުގެ މަޤްޞަދު ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށްޓަކައި މީހެއްގެ ވިސްނުމާއި ފިކުރާއި، ޢިލްމު އެންމެމަތީ ދަރަޖައަށް ބޭނުންކުރުމެވެ. އިޖްތިހާދު ކުރުމުގައި ބޭނުންކުރެވިދާނެ ތަފާތު ގޮތްތައް އެބޭކަލުން ތަޢާރުފްކޮށްދެއްވާފައި ވެއެވެ. އޭގެތެރޭގައި، ޤިޔާސްއާއި، އިސްތިޙްސާނާއި، އިސްތިޞްލާޙާއި، އުރްފު ހިމެނެއެވެ. އެބޭކަލުން ވަރަށް ތަފްޞީލީ ޤާނޫނުތައް އެކުލަވައިލެއްވުމަށްޓަކައި އިސްލާމީ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އިސްލާމީ ޤާނޫނުތައް އެކުލަވައިލެއްވުމަށްޓަކައި ބޭނުންކުރައްވާފައިވެއެވެ. އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ މައިދާނުގައި އިސްލާމީ ފިޤްހު ޢިލްމުވެރިން އުފައްދަވާފައިވާ ޢިލްމުގެ ބޮޑު ޚަޒާނާއަކީ، މިއަދާ ހަމަޔަށްވެސް އެއްވެސް ޤާނޫނީ ނިޒާމެއްގައި އެފަދަ އެހެން ޤާނޫނުތަކެއް އުފެދިފައި ނެތް ޢިލްމީ ބޮޑު ޚަޒާނާއެކެވެ.
އަޅުގަނޑުގެ ޚިޔާލުގައި "ތަނަވަސްކަމުގެ" މާނަޔަކީ، އިސްލާމީ ޤާނޫނަކީ ހަރުކަށި ބަދަލު އައުމެއް ނެތް އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އެއީ ބަދަލުވަމުންދާ ޙާލަތާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން ކުރިމަތިވާ ބޭނުންތައް ފުއްދައިދެވޭފަދަ ގޮތަކަށް ބަދަލުވެ ތަރައްޤީވުމުގެ ޤާބިލިއްޔަތު ލިބިގެންވާ އެއްޗެކެވެ. އިސްލާމީ ރިސާލަތަކީ މީގެ ސާދަސައްތަ އަހަރު ކުރިން އުޅުނު ނާތަހުޒީބު ބަދަވީ މުޖުތަމަޢަށް އެކަނި ކަމުދާގޮތަށް ބާވައިލެއްވުނު ރިސާލަތެއް ނޫނެވެ. އިސްލާމްދީނަކީ އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތްގޮތުގައި، އޭގެ ޝަޚްޞިއްޔަތު، ބައިނަލްއަޤްވާމީވަންތަ ދީނެކެވެ. އޭގެ އުޞޫލުތަކާއި އަގުތަކުގައި ހުރިހާ ޒަމާންތަކެއްގައި ދިރިއުޅޭ އިންސާނުންގެ ތަރައްޤީއަށް އިރުޝާދު ދިނުމުގެ ބާރާއި، ޒަމާންތަކަށް އެކަށީގެންވާ ގޮތަށް ބަދަލުވުމުގެ ބާރުވެއެވެ. އިސްލާމްދީނުގައި ޤާނޫނު ހެދުމުގެ ބާރު ލިބިގެންވާ ހަމައެކަނި ފަރާތަކީ ﷲ އެވެ. އެކަލާނގެ ނިމުމެއްނެތް ތަނަވަސް ޙިކްމަތުގެ ސަބަބުން އިންސާނުންގެ ބާއްޖަވެރިކަމާއި ހެޔޮކަން އޮތީ، ކޮން އެއްޗެއްގައިކަން ދެނެވޮޑިގަންނަވައެވެ.
ޢީސާ ޢަލައިހިއްސަލާމް ދުނިޔެއަށް ވަޑައިގަތުމުގެ ކުރިން، އެލެގްޒެންޑަރ ދަ ގްރޭޓް ވަރަށްގިނަ ރަށްތައް ފަތަޙަކުރެއްވިއެވެ. ފަތަޙަކުރެވުނު ޤައުމުތަކުގެ މީހުން، ފާތިޙުންގެ ޢަޤީދާއާއި، އެމީހުންގެ އިޖުތިމާޢީ ނިޒާމުތަކާއި، އެމީހުންގެ ޘަޤާފަތު ޙާޞިލްކުރިތޯއެވެ؟ ތާރީޚު ބުނާގޮތުގައި އެކަންތައް ވެފައިވަނީ ދިމާއިދިކޮޅަށެވެ. ފަތަޙަކުރެވޭ ޤައުމުތަކުގެ މީހުންގެ ދީނާއި ޘަޤާފަތު ޤަބޫލުކޮށްފައިވަނީ ފާތިޙުންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެންމެންނަށްވެސް ރަނގަޅަށް އެނގޭނޭފަދައިން، ޔޫރަޕްގެ މުސްތަޢުމިރުން، އެމީހުން ހިފި ރަށްރަށުގެ މީހުންގެ ސިކުނޑިއާއި ހިތްތައް ފަތަޙަކުރެވޭތޯ ވަރަށްބޮޑަށް މަސައްކަތްކުރިއެވެ. އެކަމަކު އެމީހުންނަށް އެއްވެސް އަސާސީ ބަދަލެއްނުގެނެވުނެވެ. އެމީހުންގެ ބާރުގެ ދަށަށް ގެނެސްފައި ތިބި މީހުންގެ ޢަޤީދާއަކަށްވެސް އަދި އިޖްތިމާޢީ ނިޒާމަކަށްވެސް އަދި އެމީހުންގެ ބަހަކަށްވެސް މުހިންމު އެއްވެސް ބަދަލެއްވަނީ ނުގެނެވިފައެވެ.
އެކަމަކު އިސްލާމްދީނުގެ ޙާލަތަށް ބަލާއިރު ކަންތައް ވެފައިވަނީ މިގޮތަކަށް ނޫނެވެ. އެދުވަސްވަރުގެ މީހުން ދަންނަ ދުނިޔޭގެ ދެބައިކުޅައެއްބަޔަށް އިސްލާމްދީން ފެތުރިގެން ގޮސްފައިވެއެވެ. އެފްރިކާއާއި އޭޝިޔާއަށް، އިސްލާމްދީނާއި ޔޫރަޕްގެ މުސްތަޢުމިރުންގެ ފަރާތުން ފޯރާފައިވާ އަސަރުގެ ތަފާތާ ބެހޭގޮތުން ހުޅަނގުގެ ވަރަށްގިނަ ލިޔުންތެރިން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. "މޮހަމެޑް އެންޑް މޮހަމެޑަނިޒަމް" ނަމަކަށް ކިޔާ ފޮތުގައި އާރު. ބޮޑްސްވަރތް ސްމިތު ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. "ޔޫރަޕްގެ ވިޔަފާރިވެރިން އެތައް ސައްތަ އަހަރެއް ވަންދެން އެފްރިކާއަށް ގެންގޮސްދިން މެސެޖަކީ، ފޭރުމާއި، ހިތްހަރުކަމާއި، ނުބައި ޢަޤީދާއެވެ. ޑޮކްޓަރ ލިވިންގ ސްޓޯން ފާހަގަކުރައްވާގޮތުގައި، އެފްރިކާގެ ޤައުމުތަކަށް ފައްސަތޭކަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި، ޕޯޗްގީޒުންގެ ކިބައިން ދަސްވި ހަމައެކަނި ފަންނަކީ، ބަޑީގެ ހޮޅިން އިސްޕިރިޓް ފާއްދުވާށެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް ދަރަނިވެރިވާންޖެހޭފަދަ ގޮތަކަށް ދަސްވެފައިވާ ހަމައެކަނި ޢަޤީދާއަކީ، އެމީހުންގެ އަޚުން އެމީހުންނަށް ވިއްކާލެވިދާނެކަމުގެ ޢަޤީދާއެވެ." ހުޅަނގުގެ މަޝްހޫރު އެހެން ލިޔުންތެރިޔަކު އިންޑިއާގެ ޖަޒީރާތަކުގައި އިސްލާމްދީން ފެތުރުނުގޮތާ ބެހޭގޮތުން ލިޔުއްވަނީ "އެ ދީން ފެތުރިފައިވަނީ މުބައްޝިރުންގެ ސަބަބުންނެވެ. އެމީހުން އިސްކަންދީފައިވަނީ މީހުންގެ ނަފްސުތަކުގެ މައްޗަށް ވެރިވެވޭތޯއެވެ. ފޭރިގަނެގެން ގެންދާނެ އެއްޗަކަށް އެމީހުން އިސްކަމެއްނުދެއެވެ."
އިސްލާމްދީން ފެތުރުނުގޮތާ ބެހޭގޮތުން ލިޔެފައި ހުރި އިންޞާފުވެރި ހުރިހާ ބަޔާންތަކަށް ބަލާއިރު، އިސްލާމްދީނަކީ ބިމާއި މީހުން ފަތަޙަކުރި ދީނެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ އިންސާނީ ތާރީޚުގައި ފަތަޙަކުރެވިފައިވާ ބަޔަކު، އެމީހުންގެ ހިތްތަކާއި ސިކުނޑިތައް ފާތިޙުންނަށް ދުވަހަކުވެސް ހުޅުވާލަދީފައެއް ނެތެވެ. އިސްލާމީ ރިސާލަތު ވަނީ އެ ދީނަށް ވަން ބިންތަކުގެ މީހުންގެ ހިތްތަކަށާއި ސިކުނޑިތަކުގެ އެތެރެއަށް ވަދެފައެވެ. އިސްލާމްދީން އެމީހުންނަށް، އެ ދީނުގެ ބަސްދިނެވެ. އެ ދީނުގެ އަގުތައް އުނގަންނައިދިނެވެ. އެ ދީނުގެ ޤާނޫނުތައް، އެމީހުންނަށް ހަމަހަމަކަމާއި ޢަދުލު އިންޞާފު ގެނެސްދިނެވެ. އެ ދީން، އެމީހުން އަނިޔާވެރިކަމުން މިނިވަންކޮށް، އެމީހުންގެ ޙަޔާތަށް މާނަހުރި އައު އަމާޒެއް ގެނެސްދިނެވެ. މި އަގުހުރި އުޞޫލުތަކުގެ ސަބަބުން، 1937 ވަނަ އަހަރު ހޭގްގައި ބޭއްވުނު ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނުގެ ބައްދަލުވުމުގައި، އިސްލާމީ ޤާނޫނު، ހުރިހާ ޒަމާނަކަށް އެކަށީގެންވާކަން ޤަބޫލުކުރިއެވެ. އަދި އިސްލާމީ ޤާނޫނަކީ ޙަޟާރަތުގެ ހުރިހާ ބޭނުންތަކަކަށް އިޖާބަދޭ އެއްޗެއް ކަމުގައިވެސް އިޢުލާނުކުރިއެވެ.
އަޞްލު މައުޟޫޢަށް އެނބުރި ގޮސް ދަންނަވަންޖެހެނީ، އިޖްތިހާދަކީ އަޅުގަނޑު ފާހަގަކުރި ފަދައިން، އިސްލާމީ ފިޤްހުގައި ވަރަށް ހަރުދަނާގޮތަކަށް، އޭގެ އުޞޫލުތައް ހަމަޖެހިފައިވާ ކަމެކެވެ. ކުރީގެ ފިޤްހުވެރިންނާ ދުވަސްދުވަސްކޮޅުން ކުރިމަތިވެވަޑައިގެން މައްސަލަތައް، އެބޭކަލުންނަށް ޙައްލުކުރެއްވުނީ އިޖްތިހާދުގެ ސަބަބުންނެވެ. މިޒަމާނުގެ މައްސަލަތަކަށް މިއަދުގެ ޢިލްމުވެރިންނަށް އިސްލާމީ ޙުކުމްތައް ގެނެސްދެއްވެން އޮތް ހަމައެކަނި މަގަކީ އިޖްތިހާދު ކަމަށްވެސް އަޅުގަނޑު ދަންނަވައިފީމެވެ. އިސްލާމީ ޢާލިމުންގެ ތެރޭގައި ތިއްބެވި ހިފެހެއްޓުންތެރި ޚިޔާލު ގެންގުޅުއްވާ ބޭކަލުން އިޖްތިހާދުގެ ނަތީޖާއާމެދު ޖެހިލުންވެވަޑައިގަތުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން ހަތަރުވަނަ ސައްތައިގެ ފަހުން "އިޖްތިހާދުގެ ދޮރު ބަންދުވެއްޖެ ކަމަށް" ދެކެވޭ ވާހަކައަކީ ވަރަށްގިނަ ބަޔަކަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ކަމެއް ކަމުގައިވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.
ފަހުގެ ވަރަށްގިނަ ޢާލިމުން އިޖްތިހާދުގެ ދޮރު ބަންދުވެއްޖެ ކަމަށް ބުނެވޭ ބަހާ ދެކޮޅަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ފާޑުވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެބޭކަލުން ވިދާޅުވާގޮތުގައި، މިއީ އިސްލާމްދީނުގެ ރޫޙާ ވަރަށް ބީރައްޓެހި ޚިޔާލެކެވެ. އަދި އެއީ ސައިންސާއި ޢިލްމީ ހޯދުންތައް ހޯދުމަށާއި، ހުރިހާ މައިދާނެއްގައި ޢިލްމު އުނގެނުމަށް އެ ދީން ހިތްވަރުދޭ ހިތްވަރުދިނުމާ އަރައިރުންވާ ކަމެކެވެ. 19 ވަނަ ސައްތައިގެ ފަހުކޮޅުގައި، މެދުއިރުމަތީގައި އިސްލާމީ ހޭލުންތެރިކަމެއް، އަލުން ފެށުމާ ވިދިގެން އިޖްތިހާދުގެ ދޮރު ހުޅުވުމަށް ގޮވައިލައްވާ އިސްލާމީ ޔާފުތާ ބޭފުޅުން ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް ދިޔައީ ގިނަވަމުންނެވެ. ޙަޤީޤަތަށް ބަލާއިރު، މިއަދުގެ މަޝްހޫރު ހުރިހާ ޢިލްމުވެރިން އެއްބަސްވެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި، އިސްލާމީ އުއްމަތުގެ ބަދަލުވަމުންދާ އިޖްތިމާޢީ އަދި އިޤްތިޞާދީ ޡުރޫފަށް އިޖާބަދިނުމަށްޓަކައި އިޖްތިހާދުގެ ބޭނުން ފުރިހަމައަށް ކުރަންވެއްޖެއެވެ.
ވަރަށްފަހުން މުސްލިމް ލިޔުންތެރިޔަކު ވަރަށްގިނަ ބައެއްގެ އިޙްސާސްތައް ޚުލާޞާކުރައްވައި ވިދާޅުވެފައިވަނީ "އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތްގޮތުގައި، އިސްލާމްދީން ޤާއިމުކުރަން މަސައްކަތްކުރަނީ ސިޔާސީ އަދި އިޖްތިމާޢީ ޢަދާލަތެވެ. އަދި އެ ދީނަކީ (ހުރިހާ ޒަމާންތަކެއްގައި ދިރިއުޅޭ މީހުންނަށްވެސް) ބަދަލުވަމުންދާ ޡުރޫފާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން، މީހުންގެ ޢާންމު މަޞްލަޙަތު ޙާޞިލްކުރެވޭނެ، ވަސީލަތްތައް ތަނަވަސްކޮށްދޭ ދީނެކެވެ. މީގެ ދިހަސައްތަ އަހަރު ކުރިން، އިޖްތިހާދުގެ ދޮރު ބަންދުކުރެވުނު ކުރެވުމަކީ ވަރަށްބޮޑު ނުބައިކަމެކެވެ. މިހާރު އަޅުގަނޑުމެން މިވަނީ ނަޞީބު ކުޑަ ނިދިގަނޑުން ހޭލާފައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ނިދާފައި ތިބިގޮތަށް، ދުނިޔެވެސް ނިދާފައި އޮތް ކަމަށް އަޅުގަނޑުމެން ހީކުރީމުއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ފަދައިން، ދުނިޔެވެސް ވަނީ އުފެއްދުންތެރިކަމާއި ތަރައްޤީގެ ދޮރު ބަންދުކޮށްފައި ކަމަށް ހީކުރީމުއެވެ. މީގެ ހާހެއްހާ އަހަރު ކުރިން އަޅުގަނޑުމެން ހުއްޓާލި ކުރިއަށް ހިނގުން، އަލުން ފަށައިގަތުމަށް އަޅުގަނޑުމެން މިހާރު ޤަޞްދުކޮށްފީމެވެ. ވޭތުވެދިޔަ އެއްހާސް އަހަރުގެ ތެރޭގައި ދުނިޔެ ހޯދާފައިވާ އިޖުތިމާޢީ އަދި ތަޢުލީމީ ކުރިއެރުން ދެނެގަތުމަކާނުލައެވެ."
އިޖްތިހާދު މިއަދު އަލުން ދިރުވުމާމެދު އަޅުގަނޑުމެން ވާހަކަދައްކާއިރު، މި ޒަމާނުގެ މަފްހޫމްތަކާއި، ޒަމާނީ ކަންތައްތަކުގެ އަލީގައި އިސްލާމީ ހުރިހާ އިޢުތިޤާދުތަކަކާއި ނިޒާމުތަކަކާމެދު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ސުވާލުކުރެވިދާނެ ކަމަށް މާނަކުރަނީތޯއެވެ؟ މިއީ ވަރަށް މުހިންމު ސުވާލެކެވެ. މި ސުވާލަށް އަޅުގަނޑުމެން ރަނގަޅަށް ޖަވާބުނުދީ އުޅެފިނަމަ، އިޖްތިހާދުގެ ބޭނުންކުރުމުގެ ސަބަބުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބޭ ރަނގަޅަށްވުރެ، ލިބޭ ގެއްލުން މާބޮޑުވެދާނެއެވެ.
ހިޖްރައިން ދެވަނަ ސައްތައިގައި، އިސްލާމީ ފިޤްހު ތަރައްޤީވާން ފެށީއްސުރެ އިސްލާމީ ޤާނޫނީ މުއައްލިފުން ވަރަށް ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައިވާ ގޮތުގައި، އިސްލާމީ ތަޢުލީމުގައި އެއަށް އެއްވެސް ބަދަލުވުމެއްނެތް ދާއިމީ ސިފަ ލިބިގެންވާ ކަންތައްތަކެއްވެއެވެ. މީގެތެރޭގައި، އިސްލާމީ އިޢުތިޤާދުގެ އަސާސީ ރުކުންތަކާއި، ފަރްޟު ކުރެއްވިގެންވާ ޢިބާދާތުތައް ހިމެނެއެވެ. މުޅިން ދީނީ ޙައިޘިއްޔަތެއް ލިބިގެންވާ މިކަންތައްތަކުގެ އިތުރަށް، އިސްލާމީ ތަޢުލީމުގައި ބަދަލުއައުމެއްނުވާ ކަންތައްތަކެއްވެއެވެ. އެއީ ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުގެ ސާފުބަހުން އެއްވެސް ވަންހަނާކަމެއް ނެތް ގޮތަކަށް ވާރިދުވެފައިވާ ޙުކުމްތަކެވެ. އެއީ ކައިވެންޏާއި ވަރިއާއި، ތަރިކަ މުދަލާބެހޭ ޙުކުމްތަކާއި، ރަނގަޅު ސަރުކާރެއް ޤާއިމުކުރުމާއި، ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމާބެހޭ އުޞޫލުތަކާއި، އިންސާނީ ޙައްޤުތަކާއި، ތަފާތު ބާވަތްބާވަތުގެ މަދަނީ އަދި އެހެނިހެން ކޮންޓްރެކްޓްތައް ޙިމާޔަތްކުރުމަށްޓަކައި ތަބާވާންޖެހޭ ޢާންމު އިރުޝާދުތައްފަދަ ކަންތައްތަކެވެ. އިސްލާމީ އިޖްތިމާޢީ ނިޒާމަށް ދާއިމީ ހަރުދަނާކަމާއި، އިސްލާމީ ޘަޤާފަތުގެ ޚާއްޞަ މަލަތައް ކަނޑައަޅައިދެނީ، މިކަންތައްތަކާއި އެހެނިހެން ވާޖިބުތައް އޭގައި ހިމެނޭ އިސްލާމީ ޤާނޫނެވެ.
އިސްލާމީ ތަޢުލީމާއި، އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ބަދަލުވުމެއް ނެތް ސިފަތައް ރަނގަޅަށް ދިރާސާކޮށްފައިވާ ހަމަ ބުއްދިހުރި ކޮންމެ މީހަކު އަޅުގަނޑުމެންނާ ހަމަޔަށް ގެނެސްދީފައިވާ ނިންމުންތަކުން އެނގެނީ، އެކަންތައްތަކަކީ އެއްވެސް ދެމީހަކު ދެބަސްނުވާނެފަދަ ސާފުގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައިވާ ކަންތައްތަކެއްކަމެވެ. އެހެނީ އެ މައިދާންތަކަކީ އިންސާނާގެ ބުއްދިއަށް ކުށްހެދި، މަގުއޮޅިދާނެ މައިދާންތަކެކެވެ.
އިސްލާމީ ފިޤްހު ޢިލްމުވެރިން، ހުރިހާ ޒަމާންތަކެއްގައި މުޅިން އެއްބަސްވެވަޑައިގެންފައިވާ ގޮތުގައި، ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުގައި ސާފު ނައްޞުން ވާރިދުވެފައިވާ އެއްވެސް ޙުކުމަކާމެދު އިޖްތިހާދު ކުރުމަށް ނުވަތަ ރައުޔު ފާޅުކުރުމަށް އެއްވެސް ޖާގައެއް ނެތެވެ. އިޖްތިހާދު ކުރެވިފައިވަނީ އަދި އިޖްތިހާދު ކުރުން ހުއްދަވެގެންވަނީ އެފަދަ ސާފު ޞަރީޙު ނައްޞެއް ކީރިތި ޤުރްއާނުން ނުވަތަ ސުންނަތުން ފެންނަން ނެތް މައްސަލަތަކާމެދުއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ތަފާތު ޒަމާންތަކުގެ އިސްލާމީ ޢިލްމުވެރިންގެ ކުރިފުޅުމަތީގައި އިޖްތިހާދު ކުރުމުގެ މައިދާން ވަރަށް ތަނަވަސްކޮށް ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ. ކުރީގެ ދަންނަބޭކަލުން އިންޞާފު ނުކުރައްވަވާ ޡުރޫފުތަކާއި ޙާލަތްތައް، އަލަށް ފާޅުވަމުންދިޔަދިޔަހެން މި މައިދާން ފުޅާވަމުން ތަނަވަސްވަމުންދިޔައެވެ.
މިޒަމާނުގެ މަފްހޫމްތަކާއި، މުޢާމަލާތުގެ ގިޔުގަނޑުގެ ތެރޭގައި، އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ތަޖުރިބާކާރުން، ކުރީ ޒަމާންތަކުގައި ފުރިހަމައަށް ޤަބޫލުކުރައްވާފައިވާ ޤަވާޢިދުތައް ބޭނުންނުކުރަންވީ ސަބަބެއް އަޅުގަނޑަކަށް ނުފެނެއެވެ. މީގެއިތުރަށް، އަޅުގަނޑު ހުށަހަޅާލާހިތްވަނީ އިޖްތިހާދުގެ ބޭނުން ފުރިހަމައަށް މިއަދު ކުރުމަށެވެ. ކުރީގެ ފިޤްހު ޢިލްމުވެރިންނާއި، މަޛްހަބުތަކުގެ އިމާމުން ބައްލަވާފައިވާ މައްސަލަތަކާމެދުގައިވެސް މެއެވެ. އެހެނީ އަޅުގަނޑު ކުރިންވެސް ދެންނެވި ފަދައިން، ފިޤްހު ޢިލްމުވެރިޔަކު ނުވަތަ ޢިލްމުވެރިންގެ ބަޔަކު، ވަކި މައްސަލައަކާ ބެހޭގޮތުން ފާޅުކުރައްވާ ރައުޔަކީ، އެންމެން އެ ރައުޔަކަށް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނެ ރައުޔެއް ނޫނެވެ. ޙަޔާތަކީ ބަދަލުނައިސް އޮންނަ އެއްޗަކަށް ނުވާތީއާއި، އިޖްތިމާޢީ، އިޤްތިޞާދީ އަދި ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތަށް އަބަދުވެސް ބަދަލުއަންނަމުންދާތީ، މި އައު ބަދަލުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން، އައު ޤާނޫނުތަކާއި، އައު ނަޡަރިއްޔާތައް އުފެދެމުންދެއެވެ. މިހެންވެ ބަދަލުވަމުންދާ ޙާލަތްތަކުގެ އަލީގައި، އިސްލާމީ ފިޤްހުގައި، ކުރިން އިންޞާފު ކުރެވިފައި ހުރި ވަރަށްގިނަ މައްސަލަތައް އަލުން ބަލަންޖެހިފައިވެއެވެ.
އަޅުގަނޑު ދެކޭގޮތުގައި، މި މަސައްކަތަކީ ކުރީގެ ޢިލްމުވެރިންނަށްވުރެ ސަތޭކަގުނަ ފަސޭހައިން މިއަދުގެ ޢިލްމުވެރިންނަށް ކުރެއްވިދާނެ ކަމެކެވެ. ކުރީ ޒަމާނުގައި ދަތުރުފަތުރަކީ ވަރަށްލަސް އަދި ވަރަށް ބިރުވެރި ކަމެކެވެ. ފޮތަކީ ޗާޕުކުރެވިފައި ނުވަތަ ޝާއިޢު ކުރެވިފައިވާ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އަދި މުވާޞަލާތަކީ މުޅިން ކަހަލަ ގޮތަކަށް ނެތް އެއްޗެކެވެ. އެދުވަސްވަރުގެ ޢިލްމުވެރިންނަށް، އެހެން ޢާލިމުންގެ ރައުޔުފުޅުތަކާއި، ޚިޔާލުފުޅުތަކާއި، މަސައްކަތްޕުޅުތަކާއި، ރަސޫލާގެ ސުންނަތާއި ޙަދީޘްފުޅުތައް އެނގިވަޑައިގަންނަވާނެ ގޮތެއް ތަނަވަސްވެފައެއް ނެތެވެ. މިކަންތައްތައް އެކި ރަށްރަށުގައި އޮތީ އެކި މިންވަރަށެވެ. އެކަމަކު މިއަދުގެ ކޮންމެ ޢާލިމަކަށް، އެބޭފުޅެއްގެ ދިރާސާ ކޮޓަރިކޮޅުގައި އިންނަވައިގެން، ދެތިން ހަތަރު މިނިޓެއްގެ ތެރޭގައި، އެދިވަޑައިގަންނަވާހާ ގިނަ މަރްޖިޢުތައް ބައްލަވައި ހެއްދެވިދާނެއެވެ. އަދި އޭނާ އެދިވަޑައިގަންނަވާ މައްސަލައަކާމެދު އެހެން ޢިލްމުވެރިންނާއެކު، މާބޮޑު ބުރައެއް އުފުއްލެވުމަކާނުލައި ބަޙުޘް ކުރެއްވިދާނެއެވެ.
އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި، މިއަދުގެ ޢިއްޒަތްތެރި އެތައް ޢާލިމުންނަކާއި، ފަތުވާ މަޖިލިސްތަކަކުން މިޒަމާނުގެ އެތައް މައްސަލަތަކަކާމެދު އިޖްތިހާދު ކުރައްވަން މަސައްކަތްޕުޅު ކުރައްވަމުން އެބަ ގެންދަވައެވެ. އެކަމަކު އަޅުގަނޑު ދެކޭގޮތުގައި، މައްސަލައަކީ މި ޢާލިމުންނާއި މަޖިލިސްތަކުން އެފަރާތްޕުޅުތަކުގެ އަމިއްލަ ނިންމުންތައް އެކަށައެޅުއްވުމަށްޓަކައި އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ އަޞްލު މަޞްދަރުތަކަށް ވަޑައިގެން، ބުރަ މަސައްކަތްޕުޅުތަކެއް ކުރެއްވުމުގެ ބަދަލުގައި، ކުރީގެ އިސްލާމީ ޤާނޫނީ މުއައްލިފުން ގެނެސްދެއްވާފައިވާ ނަޒަރިއްޔާތަކަށާއި، ފިޤްހީ މަފްހޫމްތަކުގެ މައްޗަށް ބުރަވެވަޑައިގަންނަވަމުންދާ ކަމެވެ. އަޅުގަނޑުވެސް އެއްބަސްވާގޮތުގައި، ކުރީގެ ޢާލިމުން، ނަޒަރިއްޔާތައް އެކަށައަޅުއްވާފައިވަނީ، ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުގެ ބިންގާމަތީގައެވެ. އެކަމަކު އެބޭކަލުން އެކަންތައްތައް ކުރައްވާފައިވަނީ، މިއަދުގެ ޙާލަތާ މުޅިން ތަފާތު ޙާލަތްތަކެއްގައެވެ.
މިއަދުގެ ބޭނުންތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން ޤާނޫނުތައް އެކުލަވައިލުމުގައި، މި އުޞޫލު ގެންގުޅުން ރަނގަޅުކަން ސާބިތުކޮށްދޭ ހެތްކަކީ، ޢިބާދާތުގެ ތަފާތު ކަންތައްތަކުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުގައި ތަފްޞީލު ދެއްވާފައިވާއިރު، މުޢާމަލާތުގެ ކަންތައްތަކުގައި ދެއްވާފައިވަނީ، ޢާންމު އިރުޝާދުތަކަކާއި، ތަބާވާންޖެހޭ ޢާންމު އުޞޫލުތައްކަމެވެ. ޝަރީޢަތުގެ މި ދެގޮފީގައި ކަންތައް ކުރަންޖެހޭގޮތުގެ އިލާހީ އިރުޝާދު ތަފާތުވާންވީ ކީއްވެގެންކަން ބަޔާންކޮށްދެއްވަމުން مُحَـمَّد ނަބީކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރައްވާފައިވަނީ، إنَّ اللَّهَ فَرَضَ فَرَائِــضَ فَلَا تُضَـَيِّعُوهَا، وَحَدَّ حُدُودً فَلَا تَعْتَــدُوهَا، وَحَرَّمَ أَشْيَــاءَ فَلَا تَنْتَــهِكُــوهَا، وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَـاءَ رَحْمَةً لَكُمْ مِنْ غَيْـرِ نِسْيَـانٍ فَلَا تَبْحَثُـوا عَنْهَا. "ހަމަކަށަވަރުން މާތްﷲ ފަރުޟުތަކެއް ފަރުޟު ކުރައްވާފައިވެއެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އެ ފަރުޟުތައް ނާޅާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ޙައްދުތަކެއް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވެއެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އެ ޙައްދުތައް ފަހަނަޅައިނުދާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ކަންތައްތަކެއް ޙަރާމް ކުރައްވާފައިވެއެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އެކަންތައްތަކަށް އަރައިނުގަންނާށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އޯގާވަންތަވެރިވެވޮޑިގަތުމުގެ ގޮތުން ކަންތައްތަކެއްގެ މަތިން ހަނުހިމޭންވެވޮޑިގެންނެވިއެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އެކަންތައްތަކާމެދު ބަޙުޘްނުކުރާށެވެ."
މަތީގައި ދެންނެވި ޙަދީޘުން ވަރަށް ސާފުކޮށް އެނގޭގޮތުގައި، މުޢާމަލާތުގެ މައިދާނުގައި ހިންގޭ ތަފާތު ކަންތައްތަކާބެހޭ ތަފްޞީލު ދެއްވުމުގައި ހަނުހިމޭންވެވޮޑިގަންނަވާފައިވަނީ ހަމަ ޤަޞްދުގައެވެ. މާތްﷲގެ މަތިވެރި ރަޙްމަތްފުޅު އިންސާނުންގެ މައްޗަށް ލައްވާފައިވަނީ، އެބައިމީހުންގެ ކަންތައްތައް އެބައިމީހުންގެ އެ ވަގުތެއްގެ ޙާލަތާ އެކަށީގެންވާ ގޮތަކަށް ކުރުމަށެވެ.
މިސާލަކަށް، ރަނގަޅު ސަރުކާރެއްގެ ޤާނޫނީ އަދި އަޚްލާޤީ އޮނިގަނޑު، ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުގައި ވަނީ އެކަށައަޅުއްވައި ދެއްވާފައެވެ. އޭގެތެރޭގައި، ވެރިކަންކުރާ މީހާއާއި ރައްޔިތުންނާ ދެމެދުގައި މަޝްވަރާކުރުމާއި، ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމާއި، ޢަޤީދާގެ ކަންތައްތައް ހަރުދަނާކުރުމާއި، ހުރިހާ ރައްޔިތުންގެ ޙައްޤުތައް ރައްކައުތެރިކޮށްދިނުމާއި، ސަރަޙައްދީ ރޮނގު ރަނގަޅަށް ޙިމާޔަތްކުރުންފަދަ މުހިންމު ކަންތައްތައް ހިމެނެއެވެ. އެކަމަކު މިކަންތައްތައް ކުރާނެ ވަކިގޮތްތައް ކަނޑައަޅުއްވާފައެއް ނެތެވެ. ވެރިމީހާއާއި ރައްޔިތުންނާ ދެމެދުގައި މަޝްވަރާ ކުރާނެ ވަކިގޮތެއް، ވެރިމީހާ ވެރިކަމަށް އިސްކުރާނީ އިންތިޚާބެއް ބާއްވައިގެންތޯ ނުވަތަ ޢައްޔަނުކޮށްގެންތޯ އަދި ވެރިމީހާ ވެރިކަމުން ވަކިކުރާނެ ގޮތެއްވެސް އެކަށައަޅުއްވާފައެއް ނެތެވެ. މިކަންތައްތައް ދޫކޮށްލައްވާފައިވަނީ، މީހުންގެ ސިޔާސީ އަދި ދުސްތޫރީ ބޭނުންތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން، އެމީހުން އަމިއްލައަށް އެކަންތައްތައް އެކަށައެޅުމަށެވެ. ހަމައެފަދައިން ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގައިވެސް ވަކި އަދަބުތަކެއް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވަނީ، ދީނީ އަދި ޖިނާއީ ބޮޑެތި ކުށްތަކަށެވެ. އެހެނިހެން ކުށްކުށުގެ އަދަބުތައް ދޫކޮށްލައްވާފައިވަނީ، އެ މުޖުތަމަޢެއްގެ ޚާއްޞަ ޙާލަތަށާއި، ޤާޟީއަށް އެންމެ އިންޞާފުވެރިކަމަށް އެ ވަގުތަކަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވާ ގޮތަކަށެވެ. ޖަމާޢަތުގެ ޟަރޫރީ ބޭނުންތަކާ އެއްގޮތަށް ކަންތައްތައް ކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ޤައިދުކުރާ ހަމައެކަނި ކަމަކީ، ޝަރީޢަތުގައި ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންވެގެންވާ ވަކިކަމަކާ ޚިލާފުވުމެވެ. އަދި ޖަމާޢަތުގެ ޢާންމު މަޞްލަޙަތާއި، ފަރުދުންގެ ޙައްޤުތައް ރައްކައުތެރިކުރުމެވެ.
މުޖުތަމަޢުގެ ބޭނުންތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން ސިޔާސީ، އިދާރީ އަދި ޤަޟާއީ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުގެ މިނިވަންކަމުގެ ބޭނުން، ކީރިތި ރަސޫލާ ސުވަރުގެވަޑައިގަތްފަހުން، އަލްޚުލަފާއުއްރާޝިދޫން ކުރައްވާފައިވެއެވެ. އަދި އިސްލާމީ ފިޤްހީ މަޛްހަބުތަކުގެ އިމާމުންނާއި ޢިލްމުވެރިން، ތަފާތު ޒަމާންތަކުގައިވެސް މި މިނިވަންކަމުގެ ބޭނުންކުރައްވާފައިވެއެވެ. ފުރަތަމަ ޚަލީފާ އަބޫބަކުރުގެފާނު، ޒަކާތް ދިނުމުން މަނާވެގަތް މީހުންނާ ދެކޮޅަށް އެމީހުން އަމާންދީފުމަށް ދާންދެން ހަނގުރާމަ ކުރެއްވީ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަމިއްލަފުޅު އިޖްތިހާދަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވައިގެންނެވެ. ޢިރާޤާއި ސޫރިޔާގެ ބިންތައް ފަތަޙަކުރެއްވުމަށްފަހު، އެ ރަށްރަށުގެ ދަނޑުބިންތަކާމެދު، ދެވަނަ ޚަލީފާ ޢުމަރު ބުނުލް ޚައްޠާބް، ގިނަ އަޞްޙާބު ބޭކަލުންގެ ރައުޔާ އެއްގޮތަށް ޣަނީމާ މުދަލެއްގެ ގޮތުގައި ނުބައްލަވައި، އެ ބިންތައް އޭގެ އަޞްލު ވެރިފަރާތުގެ އަތްމަތީގައި ބާއްވަވާފައި، އެ ބިމުން "ޚަރާޖް" (ނުވަތަ ގޮއި) ނެންގެވީ، އިސްލާމީ އުންމަތަށް، އޭގެ މަޞްލަޙަތު މާބޮޑުކަމަށް ދެކެވަޑައިގެންނެވެ. ވާރިދުވެފައިވާ ގޮތުގައި، ޢުމަރުގެފާނު އެއްބާވަތެއްގެ ދެ މައްސަލައެއްގައި، ދެފަހަރަކު ދެގޮތަކަށް ޙުކުމް ކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެއީ އެ ދެފަހަރުގެ ޙާލަތު ތަފާތުވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އެކަމާމެދު ސުވާލު ދެންނެވުމުން، އެކަލޭގެފާނު ޖަވާބުގައި ވިދާޅުވީ "އެ ދެ ޙުކުމް އިއްވުނު ދެ ވަގުތަށް ބަލާއިރު، އެއިން ކޮންމެ ޙުކުމެއްވެސް ޞައްޙައެވެ." އަލްއިމާމް އައްޝާފިޢީ އަށް ފިޤްހީ ދެ މަޛްހަބެއް ނިސްބަތްވެގެންވެއެވެ. ޢިރާޤުގައި އެކަލޭގެފާނު އުޅުއްވިއިރު އެކުލަވައިލެއްވި "ބައު މަޛްހަބް" އާއި، މިޞްރަށް ވަޑައިގެން، ޙާލަތާއި ނިޒާމު ތަފާތުވުމުގެ ސަބަބުން ޤާއިމުކުރެއްވި "އައު މަޛްހަބް" އެވެ.
އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޖަވާބުދޭން ޖެހިފައިވާ މުހިންމު އަނެއް ސުވާލަކީ، އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ނަޒަރުގައި، އިޖްތިހާދު ކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާ މީހަކީ ކާކުތޯއެވެ؟
އިޖުތިހާދުގެ ބޭނުމާއި، އޭގެ ޠަބީޢަތަށް ބަލާއިރު، ހުރިހާ އިސްލާމީ ފިޤްހީ ދަންނަބޭކަލުން އެއްބަސްވެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި، އިޖްތިހާދު ކުރުމުގެ މަސައްކަތުގައި އުޅޭ މީހާ (ނުވަތަ މުޖްތަހިދު)ގެ ގައިގައި މުހިންމު ޚާއްޞަ ޤާބިލިއްޔަތުތަކެއް ހުންނަންޖެހޭނެއެވެ. މީގެތެރޭގައި، ޢަރަބިބަހުގެ ޤަވާޢިދާއި އަދަބިއްޔާތު މޮޅަށް އެނގުން ހިމެނެއެވެ. އެހެނީ ކީރިތި ޤުރްއާން ބާވައިލައްވާފައިވަނީ ޢަރަބިބަހުންނެވެ. އަދި مُحَـمَّد ނަބީކަލޭގެފާނު (صـلّى الله علـيـه وسـلّم)ގެ ޙަދީޘްފުޅުތައް ރިވާވެގެން އައިސްފައިވަނީވެސް ޢަރަބިބަހުންނެވެ. މުޖްތަހިދަކީ ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތާއި، އޭގައިވާ ތަފާތު ތަޢުލީމުތަކާއި އިރުޝާދުތަކުގެ ޢިލްމު ރަނގަޅަށް ދަންނަ މީހެއް ކަމުގައިވާންޖެހޭނެއެވެ. އޭނާއަކީ ޤިޔާސްއާ ބެހޭގޮތުން ކުރެވިފައިވާ މަސައްކަތްތަކާއި، އިޖްތިހާދު ކުރުމުގެ އެހެނިހެން ވަސީލަތްތައް ރަނގަޅަށް މުޠާލިޢާކޮށްފައިވާ މީހަކަށް ވާންޖެހޭނެއެވެ. މީގެއިތުރަށް، ޤާނޫނުތައް ތަރައްޤީވަމުން ބަދަލުވަމުންދާއިރު، މެދުނުކެނޑި ދެމިގެންދިޔުމަށް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި ކުރީގެ ޢާލިމުންގެ ޙިއްޞާތައް ރަނގަޅަށް އެނގިފައިވާ މީހަކަށް މުޖްތަހިދު ވާންޖެހޭނެއެވެ. އަދި އޭނާއަކީ އިސްލާމީ އަޚްލާޤީ މިންގަނޑާ އެއްގޮތްވެގެންވާ ގޮތުގެ މަތިން، މަތިވެރި މާތް އަޚްލާޤެއްގެ ވެރިޔަކަށްވެސް ވާންޖެހޭނެއެވެ.
މި ޤާބިލިއްޔަތުތައް ޙާޞިލް ކުރައްވާފައިވާ އިސްލާމީ ކޮންމެ ޢާލިމަކަށް އިޖްތިހާދު ކުރެއްވިދާނެ ކަމަށް އެއްބަސްވެވިފައިވެއެވެ. އަދި ހުރިހާ ޙާލަތްތަކެއްގައި އިޖްމާޢަކާ ހަމަޔަށް (ނުވަތަ ފުރިހަމަ އެއްބަސްވުމަކާ ހަމަޔަށް) ނުދެވޭނެތީ، އިސްލާމީ ފިޤްހުގެ ތަފާތު ފޮތްފޮތުން ފެންނަ ފަދައިން، އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ބޮޑު ބައެއްގައި، ތަފާތު މައްސަލަތަކުގައި ޢާލިމުންގެ މެދުގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ރައުޔު ތަފާތުވެފައިވާ ކަމަށް އެއްބަސްވާންޖެހެއެވެ. މިޒަމާނުގެ މައްސަލަތަކުގައިވެސް އޮތީ މިގޮތެވެ. ޝާއިޢު ކުރެވިފައިވާ ތަފާތު ފޮތްތަކާއި، މަޒުމޫނުތަކާއި، ފަތުވާތައް ދިރާސާކުރުމުން، މިކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.
އެކަމަކު ބޭރުފުށުން މި ފެންނަ ރައުޔުގެ ތަފާތުކަމާމެދު އަޅުގަނޑުމެން ކަންބޮޑުވާކަށްނުޖެހެއެވެ. މިއީ އިސްލާމީ ޤާނޫނުގެ ޚާއްޞަ މަލައެކެވެ. އަދި މިއީ އިސްލާމީ ފިކުރުގައި ޢާންމު ކަމެކެވެ. މިއިން އެނގެނީ އިސްލާމްދީނުގައި ދެއްވާފައިވާ ޘަޤާފީ މިނިވަންކަމުގެ ބޮޑުކަމާއި، ތަފާތު ޒަމާންތަކުގައި އިސްލާމީ ޢާލިމުންނާއި މުފައްކިރުން، މި މިނިވަންކަމުގެ ބޭނުންފުޅުކުރައްވާފައިވާ މިންވަރެވެ. ކޮންމެ ގޮތެއްގައި ނަމަވެސް، ޠާއިފީ ގަޑުބަޑުތަކާ އެއްގަލަކަށް ނޭރުމުގެ ޒަމާނެއްގައި، މިކަމުގެ މުހިއްމުކަންމަތިން އަޅުގަނޑުމެން ހަނދާންނައްތާލައިގެން ނުވާނެއެވެ. އެއްވެސް މުޖްތަހިދަކަށް ނުވަތަ ފިކުރީ މަޛްހަބަކަށް، އެއްވެސް މައްސަލައެއްގައި ޤައުމެއްގެ މައްޗަށް ނުވަތަ މުޅި އުއްމަތުގެ މައްޗަށް ވަކި ޚާއްޞަ ރައުޔެއް ލާޒިމުކުރުމުގެ ބާރު ލިބިގެނެއްނުވެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން ބަލާއިރު، ކޮންމެ ޖަމާޢަތަކަށާއި، ކޮންމެ މުޖްތަހިދަކަށް ރައުޔުގެ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި، އިޖްތިހާދު ކުރުމުގެ އުޞޫލުތަކާއި ގޮތްތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން، ކޮންމެ މައްސަލައަކާމެދު ބަޙުޘްކޮށް، އަމިއްލަގޮތް އެކަށައެޅުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވެއެވެ.
އަޅުގަނޑު ދެކޭގޮތުގައި، ތަފާތު ޤައުމުތަކުގައި ދިރިއުޅޭ މުސްލިމުންގެ މެދުގައި، ހަތުރުވެރިކަން އުފައްދާ ޠާއިފީ ހިތި ބައިބައިވުންތަކުގެ ސަބަބަކީ، ނާޒުކު ތަފާތު މައްސަލަތަކުގައި ޝަރްޢީ އަމިއްލަ މާނަކުރުންތައް، އެހެން މީހުންގެ މައްޗަށް ލާޒިމުކުރަން ބައެއް ފަރާތްތަކުން މަސައްކަތްކުރުމެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާގެ އަޞްޙާބުންނާއި، އިސްލާމްދީނުގެ ކުރީގެ ސައްތަތަކުގައި އުޅުއްވި އިމާމުންނާއި ޢާލިމުން ދައްކަވާފައިވާ މަތިވެރި ނަމޫނާއިން އަޅުގަނޑުމެން އުނގެނެންޖެހޭނެއެވެ. އެދުވަސްވަރު ކޮންމެ މުޖްތަހިދަކުވެސް، އެހެން މުޖްތަހިދުންގެ ރައުޔަށް ފުރިހަމައަށް އިޙްތިރާމު ކުރެއްވިއެވެ. ދީނީ ކަންތައްތަކުގައި ހައްދުފަހަނަޅައިދިޔުމަކީ މިއަދު އޮތް ފަދައިން އެދުވަސްވަރުގައި އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. ޤަދަރު ލިބިގެންވާ ޢާލިމުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކު އެއިން ބޭކަލަކާ ދެބަސްވެވަޑައިގަންނަވާ ބޭކަލުންނާ ދެކޮޅަށް އެއްވެސް ޙަމަލާއެއް ދެއްވާފައެއް ނުވަތަ ބަދުބަހެއް ރައްދުކުރައްވާފައެއްނުވެއެވެ.
އިސްލާމީ އުޞޫލުތަކާއި އަޚްލާޤީ މިންގަނޑުތައް ގިނަގިނައިން އޮޅުވައިލުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އެޅެނީ މިޒަމާނުގެ އިސްލާމީ މުޖުތަމަޢުތަކުގައި ޢާންމުގޮތެއްގައި ޙައްދުފަހަނަޅައިފައިވާ ޙަރަކާތްތަކޭ މިކިޔޭ، ބޯހަރު - އަޅުގަނޑުގެ ނަޒަރުގައި ޣައިރު އިސްލާމީ - އަދި ބައެއްފަހަރަށް ހަރުކަށި ގޮތްތައް ގެންގުޅޭ މީހުންގެ ބޮލުގައެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ އެތަންމިތާނގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ކަންބޮޑުކޮށްލާފައި ހުންނަ ޚަބަރު ރިޕޯޓުތައް ފެތުރޭގޮތްވެއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، މި ސައްތައިގެ ފަހުކޮޅުގައި، އިސްލާމްދީނަށް އައި އައު ހޭލުންތެރިކަމާމެދު ދުނިޔޭގެ ގިނަބަޔަކު ބަލަން ފެށީ ބިރުވެރިކަމާއި ނަފްރަތްތެރިކަމުގެ ލޮލަކުންނެވެ.
އިސްލާމްދީނަށާއި، އިސްލާމީ އުންމަތަށާއި، އިންސާނިއްޔަތަށްޓަކައި އަދާކުރަންޖެހޭ މަސްއޫލިއްޔަތެއް، އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޮލުގައި އެޅިފައި އެބައޮތެވެ. ދުނިޔެއަށް އަޅުގަނޑުމެން އަލުން ސާބިތުކޮށްދޭން ޖެހިފައިވަނީ، މީގެ އެއްހާސް އަހަރު ކުރިން އަޅުގަނޑުމެންގެ ކާބަފައިން ވަރަށް ފާހަގަކުރެވޭފަދަ ގޮތަކަށް ސާބިތުކޮށްދީފައިވާ ފަދައިން، އިސްލާމްދީނަކީ ޞުލްޙައިގެ ދީނެއްކަމެވެ. އޯގާތެރިކަމާއި ތަރައްޤީގެ ދީނެއްކަމެވެ. މިކަންތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކުރެވޭނީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ސިޔާސަތުންނާއި، ޢަމަލުންނާއި، ޚިޔާލުންނާއި، ބޭރުފުށުން ފެންނަ ފެނުމުން އިސްލާމްދީނަކީ ހަމައެކަނި މިޒަމާނަށް އެކަށީގެންވާ ދީނެއް ނޫންކަން ހާމަކޮށްދީގެންނެވެ. މީގެއިތުރަށް، އެ ދީނަކީ ހުރިހާ މައިދާންތަކެއްގައި އިންސާނާ ޙާޞިލްކުރަން މަސައްކަތްކުރާ ހުރިހާ ކަމެއް ޙާޞިލްކޮށްދިނުމަށް އެހީވެދޭ، ދާއިމީ އަގުހުރި އަގުތަކެއް، އޭގައި ހިމެނޭ ދީނެއްކަން ހާމަކޮށްދީގެންނެވެ.
އިސްލާމީ މުޖުތަމަޢުގެ ތަރައްޤީގެ އޮއިވަރަށް ހުއްޓުންއަޔަނުދިނުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ވާޖިބަކީ މިއެވެ. މި ވާޖިބު އަދާކުރުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ތަނަވަސްވެފައިވާ ވަސީލަތްތައް ވަރަށްގިނައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ޝަރީޢަތާއި ޤާނޫނުތައް، ސާދާކަމާއި ބަރާބަރު ކަމުގައި ނުހަނު ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ޢަދުލު އިންޞާފުގެ އުޞޫލުތަކާއި، ފަރުދުންނާއި ތަފާތު ނަސްލުތަކުގެ މެދުގައި ހަމަހަމަކަން ޤާއިމުކޮށްދޭ ދާއިމީ ތަރައްޤީއަކާއި ކުރިއެރުމެއް ގެނެސްދިނުމުގެ ޤާބިލްކަން ފުރިހަމައަށް އެއަށް ލިބިގެންވާ ޝަރީޢަތަކާއި ޤާނޫނުތަކެކެވެ. އެކަމަކު ދުނިޔޭގެ އެތަންމިތާނގައި ދިރިއުޅޭ މުސްލިމުން، އިސްލާމީ ޢަޤީދާގެ އަސާސްތައް މާ ހަނިގޮތަކަށް ތަފްސީރުކޮށްގެން، އަދި މި އަސާސްތަކުގައި އައިސްފައިވާ އިންސާނީ ތަރައްޤީގެ ރޫޙު ދެނެނުގަނެ ތިބެގެން، މި މަސައްކަތް އޮންނާނީ ނުކުރެވިފައެވެ.
ޤަބޫލުކުރެވޭފަދަ ސަބަބުތަކާއި ހީވާގިކަމަކާއެކު އަންނަމުންދާ އެއްވެސް ބަދަލަކީ، އިސްލާމްދީނުގެ ގިޔުގަނޑުން ބޭރުވެފައިވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އިންސާނީ ޠަބީޢަތަށާއި، އިންސާނީ ކުރިއެރުމަށް ބޭނުންވާ އެއްވެސް އޮއިވަރެއް ދެމިގެންދިޔުމަށް ހުރަސްއެޅުމަށް، އެ ދީން އިރުޝާދެއް ނުދެއެވެ. އެ ދީނަކީ އިންސާނާގެ ނަފްސާއި، ސިކުނޑިއާއި ހިތް މިނިވަންކޮށްދޭ ދީނެކެވެ. މި ދީން އިންސާނީ ނައުޢަށް ކޮށްފައިވާ ބޮޑު ހަދިޔާ ކަށަވަރުކޮށްދެވޭނީ މިގޮތަށް ޢަމަލުކޮށްގެންނެވެ.
وَقُلِ ٱعْمَلُوا۟ فَسَيَرَى ٱللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُۥ وَٱلْمُؤْمِنُونَ ۖ (التوبة - 105) އަދި ވިދާޅުވާށެވެ. "ތިޔަބައިމީހުން މަސައްކަތް ކުރާށެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތައް ﷲ ބައްލަވައިވޮޑިގަންނަވާނެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއާއި މުއުމިންތަކުންވެސް ދެކޭނެއެވެ."